برو به محتوای اصلیمرجع اسناد حقوقی معاهدات

اظهارنظر عمومی۲۱: حق مشارکت در زندگی فرهنگی برای کلیه افراد

پرش به فهرست

اول. مقدمه و فرضیات بنیادی

#

۱. حقوق فرهنگی از ارکان اصلی حقوق بشر بوده و همانند دیگر حقوق، جهانی، غیرقابل تقسیم و مرتبط با سایر حقوق می‌باشد. اشاعه کامل و محترم شماردن حقوق فرهنگی، لازمه حفظ عزت و تعامل اجتماعی مثبت مابین افراد و جوامع، در دنیای متفاوت و چندفرهنگی (امروز) می‌باشد.

#

۲. حق مشارکت در زندگی اجتماعی برای کلیه افراد، ارتباط نزدیکی با سایر حقوق مطرح شده در ماده ۱۵ دارد: حق برخورداری از مزایای پیشرفت‌های علمی و کاربردهای آن (ماده ۱۵ بند ۱ (ب))؛ حق حمایت از منافع مادی و معنوی حاصله از آثار علمی ادبی و هنری فرد (ماده ۱۵ بند ۱ (ج))؛ حق آزادی لازم جهت تحقیق و فعالیت‌های مبتکرانه (ماده ۱۵ بند ۳). حق مشارکت در زندگی فرهنگی برای کلیه افراد، در اصل، با حق آموزش‌وپرورش مرتبط می‌باشد (ماده‌های ۱۳ و ۱۴) که از این طریق افراد و جوامع را قادر به انتقال ارزش‌ها، مذهب، سنت‌ها، زبان و دیگر منابع فرهنگی نموده و به ایجاد فضایی برای درک دوجانبه و محترم شماردن ارزش‌های فرهنگی کمک می‌نماید. به‌علاوه، حق مشارکت در زندگی اجتماعی برای کلیه افراد، مرتبط با دیگر حقوق تکریم گشته در میثاق، من‌جمله حق خودمختاری افراد (ماده ۱) و حق یک زندگی با معیارهای قابل‌قبول (ماده ۱۱) می‌باشد.

#
  1. حق مشارکت در زندگی اجتماعی برای کلیه افراد در ماده ۲۷ بند ۱ بیانیه جهانی حقوق بشر نیز بدین شرح ذکر شده است «همه افراد حق مشارکت آزادانه در زندگی فرهنگی جامعه را دارند». سایر اسناد بین‌المللی به این موارد اشاره دارند: حق مشارکت برابر در فعالیت‌های فرهنگی۱؛ حق مشارکت در تمامی جوانب زندگی اجتماعی و فرهنگی۲؛ حق مشارکت تمام و کمال در زندگی فرهنگی و هنری۳؛ حق دسترسی به مشارکت در زندگی فرهنگی۴؛ حق مشارکت برابر کلیه افراد در زندگی فرهنگی.۵ اسناد مرتبط با حقوق مدنی و سیاسی۶، حق بهره‌مندی اقلیت‌ها از فرهنگ و ممارست ورزیدن به دین و استفاده از زبان خود، چه درملأعام و چه به‌طور خصوصی۷، و مشارکت مؤثر در زندگی فرهنگی۸، حقوق افراد بومی در رسوم فرهنگی، سرزمین‌های آبا و اجدادی، منابع طبیعی و دانش سنتی۹، و حق توسعه۱۰، نیز دربرگیرنده اصول مهمی در این رابطه می‌باشند.
#

۴. کمیته در اظهارنظر عمومی حاضر، به‌موجب ماده ۱۵ بند ۱ (الف) خاصه به حق مشارکت در زندگی فرهنگی برای کلیه افراد، به همراه بندهای ۲، ۳ و ۴ می‌پردازد، چراکه این بندها مرتبط با فرهنگ، فعالیت‌های خلاقانه و توسعه تماس‌ها و همکاری‌های بین‌المللی در حیطه فرهنگ، می‌باشند. حق افراد به بهره‌مندی از حفظ منافع مادی و معنوی حاصله از دستاوردهای علمی، ادبی و هنری خویش که در ماده ۱۵ بند ۱ (ج) ذکر گردیده، موضوع اظهارنظر عمومی شماره ۱۷ (۲۰۰۵) بود.

#

۵. تجربه گسترده کمیته در این زمینه، ماحصل گفتگو با دولت‌های عضو و بررسی گزارشات می‌باشد. همچنین، کمیته با هدف آماده‌سازی اظهارنظر عمومی جاری، ۲ روز بحث عمومی – یک‌بار در سال ۱۹۹۲ و یک‌بار در سال ۲۰۰۸ – با حضور نمایندگان جامعه مدنی ترتیب داده است.

#

دوم. محتوای اصلی ماده ۱۵ بند ۱ (الف)

#

۶. حق مشارکت در زندگی فرهنگی می‌تواند به‌عنوان آزادی نیز شناخته گردد. به‌منظور تضمین این حق، دولت عضو ملزم به امتناع (به معنای عدم دخالت در اجرای امور فرهنگی و دسترسی به کالاها و خدمات فرهنگی) و اقدام مثبت (حصول اطمینان از وجود شرایط لازم جهت مشارکت، تسهیل و اشاعه زندگی فرهنگی و دسترسی و حفظ کالاهای فرهنگی) می‌باشد.

#

۷. تصمیم فرد در خصوص اجرا یا عدم اجرای حق مشارکت فردی یا گروهی در زندگی فرهنگی، تصمیمی فرهنگی بوده و باید بر مبنای برابری به رسمیت شناخته شده، مورد احترام قرار گرفته و از آن حمایت شود. این امر به‌ویژه برای افراد بومی که به‌صورت انفرادی یا جمعی، حق بهره‌مندی تمام و کمال از کلیه حقوق بشر و آزادی‌های اساسی به رسمیت شناخته‌شده در منشور ملل متحد، بیانیه جهانی حقوق بشر، قوانین بین‌المللی حقوق بشر و بیانیه ملل متحد در خصوص حقوق افراد بومی را دارند از اهمیت ویژه‌ای برخوردار می‌باشد.

#

الف. اجزای ماده ۱۵ بند ۱ (الف)

#

۸. محتوا و دامنه عبارات مذکور در ماده ۱۵ بند ۱ (الف) در خصوص حق مشارکت در زندگی اجتماعی برای کلیه افراد، به شرح زیر هست:

#

«کلیه افراد»

#
  1. کمیته در اظهارنظر عمومی شماره ۱۷ در خصوص حق کلیه افراد به بهره‌مندی از حفظ منافع مادی و معنوی حاصله از دستاوردهای علمی، ادبی و هنری که یک نفر مؤلف است۱۱، اذعان می‌دارد عبارت «کلیه افراد» در سطر اول ماده ۱۵ می‌تواند به یک فرد و یا جمع اشاره داشته باشد؛ به بیان دیگر، حقوق فرهنگی ممکن است. توسط شخص (الف) به‌عنوان یک فرد، (ب) همراه با دیگران و یا (ج) در یک گروه یا جامعه به کار بسته شود.
#

«زندگی فرهنگی»

#
  1. تعاریف متنوعی از «فرهنگ» در گذشته ارائه گشته و محتمل، در آینده نیز ارائه خواهد شد. با این وجود، تمامی این تعاریف، دال بر محتوای چندبُعدی مفهوم فرهنگ می‌باشند.۱۲
#

۱۱. کمیته بر این باور است که فرهنگ، مفهومی گسترده و کلی بوده که شامل کلیه مظاهر زندگی بشر می‌گردد. عبارت «فرهنگ»، اشاره‌ای مستقیم به فرهنگ به‌عنوان یک‌روند برقرار، تاریخی، پویا و در حال دگرگونی دارد که از قدیم تا به حال وجود داشته و در آینده نیز وجود خواهد داشت.

#

۱۲. فرهنگ نباید به‌عنوان نشانه‌هایی مجزا یا اجزایی مبهم و به هم پیچیده در نظر گرفته شود، بلکه فرهنگ جریانی حاصل از تعامل است که طی آن افراد و جوامع، در حین حفظ ویژگی‌ها و اهداف خود، به فرهنگ بشریت معنا می‌بخشند. این مفهوم، فردیت و تمایز فرهنگ را به عنوان ثمره و محصول جامعه در نظر می‌گیرد.

#

۱۳. کمیته به‌منظور اجرای ماده ۱۵ بند ۱ (الف) بر این باور است که فرهنگ شامل مواردی از این دست می‌باشد: روش‌های زندگی، زبان، ادبیات مکتوب یا شفاهی، موسیقی و آواز، ارتباط غیرکلامی، نظام‌های دینی و اعتقادی، مناسک و مراسم، ورزش و مسابقات، روش‌های خلق نوآوری، محیط‌زیست طبیعی و ساخته دست بشر، خوراک، پوشاک و سرپناه، هنر، رسوم و سننی که از طریق آن افراد، اقشار و جوامع، وجود خود را ابراز نموده و معنایی که این سنن و آداب و رسوم به وجود ایشان بخشیده و دید آن‌ها را به جهان در برخورد با عوامل خارجی تأثیرگذار بر زندگی افراد، شکل می‌دهد. فرهنگ، شکل‌دهنده و منعکس‌کننده سلامت و زندگی اقتصادی، اجتماعی و سیاسی افراد، اقشار و جوامع می‌باشد.

#

«مشارکت داشتن» یا «شرکت کردن»

#

۱۴. عبارات «مشارکت داشتن» یا «شرکت کردن» معنایی مشابه داشته و در اسناد بین‌المللی و منطقه‌ای به جای هم استفاده می‌گردند.

#
  1. از میان اجزای حق مشارکت در زندگی اجتماعی، سه جزء اصلی به هم وابسته وجود دارد: (الف) مشارکت در (ب) دسترسی به و (ج) سهیم بودن در زندگی فرهنگی.

(الف) مشارکت، خاصه شامل حق افراد – به‌تنهایی، به همراه دیگران و یا به‌عنوان جامعه – به اقدام آزادانه گزیدن هویت خود، حس تعلق یا عدم تعلق به یک یا چندین جامعه و یا تغییر انتخاب خود، مشارکت در زندگی سیاسی جامعه، مشغولیت در فعالیت‌های فرهنگی خود و استفاده از زبان مورد انتخاب خود می‌باشد. همچنین، کلیه افراد حق جستجو و توسعه دانش و بیانات فرهنگی و در میان گذاشتن آن با سایرین و اقدام نوآورانه و مشارکت در فعالیت‌های خلاقانه را دارند.

(ب) دسترسی، خاصه شامل حق افراد – به‌تنهایی، به همراه دیگران و یا به‌عنوان جامعه – به شناختن و درک فرهنگ خود و دیگران از طریق آموزش و اطلاعات و داشتن آموزش باکیفیت در خصوص هویت فرهنگی می‌باشد. همچنین، کلیه افراد حق دانستن انواع بیانات و انتشار (اطلاعات) از طریق هرگونه ابزار فنی اطلاع‌رسانی یا مکاتبه، در پیش گرفتن شیوه‌ای از زندگی که همراه با استفاده از کالاهای فرهنگی و منابع من‌جمله زمین، آب۱۳، تنوع زیستی، زبان یا رسوماتی خاص باشد و بهره بردن از میراث فرهنگی و ماحصل نوآوری دیگر افراد و جوامع را دارا می‌باشند.

(ج) سهیم بودن در زندگی فرهنگی دلالت بر حق کلیه افراد به داشتن مشارکت در خلق نمودهای معنوی، مادی، ذهنی و احساسی جامعه دارد. این امر از طریق حق مشارکت فرد در توسعه جامعه‌ای که بدان تعلق دارد و در تعریف، تشریح و اجرای سیاست‌ها و تصمیماتی که بر به کار بستن حقوق فرهنگی افراد مؤثر می‌باشند، امکان‌پذیر می‌گردد.۱۴

#

ب. اجزای حق مشارکت در زندگی فرهنگی

#
  1. آنچه در ذیل می‌آید، شرایط موردنیاز جهت تحقق کامل حق مشارکت همگان در زندگی فرهنگی، بر مبنای برابری عدم تبعیض می‌باشد.

(الف) فراهم بودن به معنای وجود کالاها و خدمات فرهنگی است که جهت بهره‌مندی در دسترس همگان باشد. این امر شامل این موارد می‌گردد: کتابخانه‌ها، موزه‌ها، تئاترها، سینماها و استادیوم‌های ورزشی؛ ادبیات، شامل فولکلور و همه انواع و اقسام هنر؛ اماکن عمومی مشترک موردنیاز جهت تعامل، من‌جمله پارک‌ها، میادین، خیابان‌ها و کوچه‌ها؛ موهبت‌های طبیعی، من‌جمله دریاها، دریاچه‌ها، رودخانه‌ها، کوه‌ها، جنگل‌ها؛ و منابع طبیعی، از جمله گیاهان و حیواناتی که در طبیعت یافت می‌شوند و به یک کشور، ماهیت و تنوع زیستی می‌بخشد؛ کالاهای فرهنگی انتزاعی از جمله زبان، رسوم، سنن، باورها، دانش و تاریخ و همچنین ارزش‌هایی که هویت را شکل داده و در تنوع فرهنگی افراد و جوامع سهم دارد. از میان تمامی کالاهای فرهنگی، روابط مؤثر بین فرهنگی از ارزش بالایی برخوردار است و زمانی شکل می‌گیرد که گروه‌های مختلف، اقلیت‌ها و جوامع بتوانند آزادانه در یک منطقه در کنار هم زیست نمایند.

(ب) در دسترس بودن به معنای (وجود) فرصت‌های مفید و حتمی فارغ از تبعیض برای افراد و جوامع، در حیطه توانایی جسمانی و مالی ایشان در هر دو نواحی شهری و روستایی، به‌منظور بهره‌مندی کامل از زندگی فرهنگی می‌باشد.۱۵ در همین خصوص، ایجاد و تسهیل دسترسی برای افراد سالخورده، افراد دارای ناتوانی و افرادی که در فقر زندگی می‌نمایند، حائز اهمیت می‌باشد. به‌علاوه، در دسترس بودن شامل حق همه افراد به جستجو، دریافت و به اشتراک گذاردن اطلاعات در خصوص کلیه جوانب فرهنگ به زبان انتخابی فرد و دسترسی جوامع به ابزارهای بیانی و نشر می‌باشد.

(ج) قابل‌قبول بودن بدین معناست که قوانین، سیاست‌ها، استراتژی‌ها، برنامه‌ها و اقدامات اتخاذ شده جهت بهره‌مندی از حقوق فرهنگی توسط دولت‌های عضو، می‌بایست به نحوی طراحی و اجرا گردد که برای افراد و جوامع قابل‌قبول باشد. در همین رابطه، به‌منظور حصول اطمینان از قابل قبول بودن اقدامات حمایت از تنوع فرهنگی، رایزنی با افراد و جوامع ذینفع باید مدنظر قرار گیرد.

(د) انطباق‌پذیری به معنای انعطاف‌پذیری و مرتبط بودن استراتژی‌ها، سیاست‌ها، برنامه‌ها و اقدامات اتخاذ شده توسط دولت‌های عضو در تمامی حیطه‌های زندگی فرهنگی بوده و این امر ملزم به محترم شماردن تنوع فرهنگی افراد و جوامع می‌باشد.

(ه) مناسب بودن دلالت بر تحقق حقوق بشر به طریقی می‌باشد که برای یک فرهنگ یا زمینه خاص مناسب و شایسته باشد؛ به بیان دیگر، فرهنگ و حقوق فرهنگی افراد و جوامع من‌جمله اقلیت‌ها و افراد بومی باید محترم تلقی گردد.۱۶ کمیته در موارد بسیاری در اظهارنظرهای عمومی پیشین، به مناسب بودن فرهنگی (و یا پذیرش فرهنگی، یا تناسب فرهنگی) در خصوص حق خوراک، سلامتی، آب، مسکن و آموزش‌وپرورش اشاره نموده است. روش اجرای این حقوق نیز ممکن است بر زندگی فرهنگی و تنوع فرهنگی تأثیرگذار باشد. کمیته در همین خصوص خواستار تأکید بر لزوم بذل‌توجه کافی به ارزش‌های فرهنگی مرتبط با زمینه‌هایی همچون خوراک و مصرف خوراک، استفاده از آب، نحوه ارائه خدمات سلامتی و آموزشی و شیوه طراحی و ساخت مسکن، می‌باشد.

#

ج. محدودیت‌های حق مشارکت در زندگی فرهنگی

#

۱۷. حق مشارکت در زندگی فرهنگی برای همگان ارتباط نزدیکی با برخورداری از سایر حقوق به رسمیت شناخته شده در اسناد بین‌المللی حقوق بشر دارد. از این رو، دولت‌های عضو به‌منظور اشاعه و حفظ کلیه حقوق بشر که تحت قوانین بین‌المللی تضمین گشته‌اند، ملزم به اجرای تعهدات محوله به‌موجب ماده ۱۵ بند (الف) ۱ به همراه دیگر تعهدات میثاق و اسناد بین‌المللی می‌باشند.

#
  1. کمیته خواستار یادآوری این مهم می‌باشد که علیرغم ویژگی‌های ملی و منطقه‌ای و پیش‌زمینه‌های مختلف تاریخی، فرهنگی و مذهبی، دولت‌ها فارغ از نظام سیاسی، اقتصادی یا فرهنگی خود، ملزم به اشاعه و حفظ کلیه حقوق بشر و آزادی‌های اساسی می‌باشند.۱۷ بنابراین، هیچ فردی به بهانه تنوع فرهنگی نمی‌تواند از حقوق بشر تضمین گشته در قوانین بین‌المللی تخلف نموده و یا دامنه آن را محدود نماید.۱۸
#

۱۹. محدود نمودن حق مشارکت در زندگی فرهنگی برای همگان ممکن است در شرایط خاص، به‌ویژه در خصوص اعمال منفی که ثمره رسوم و سنن بوده و حقوق بشر را مخدوش می‌نماید، الزامی باشد. چنین محدودیت‌هایی باید هدفی خاص را دنبال نموده، متناسب با ماهیت این حق بوده و مطابق با ماده ۴ میثاق، لازمه اشاعه رفاه عمومی در یک جامعه دموکراتیک باشد؛ بنابراین، هر محدودیتی باید به‌اندازه باشد; این بدین معناست که در موارد اِعمال چندین نوع محدودیت، اقداماتی که کمترین محدودیت را ایجاد می‌نمایند باید صورت‌پذیرند. به‌علاوه، کمیته خواستار تأکید بر الزام رعایت موازین حقوق بشر بین‌المللی موجود در خصوص محدودیت‌هایی که به صورت قانونی می‌توان، یا نمی‌توان، بر حقوق مرتبط با حق مشارکت در زندگی فرهنگی، من‌جمله حق حریم شخصی، آزادی اندیشه، عقیده و دین، آزادی بیان، آزادی اجتماعات صلح‌آمیز و آزادی انجمن اِعمال نمود، می‌باشد.

#
  1. ماده ۱۵ بند (الف) ۱ نباید به نحوی نفسیر گردد که برای هیچ‌یک از دولت‌ها، گروه‌ها، یا افراد حق مداخله در فعالیت یا انجام کاری را نماید که منجر به از دست رفتن هر یک از حقوق آزادی مطرح گردیده در این میثاق شده یا باعث ایجاد محدودیت بیشتر از حد مجاز گردد.۱۹
#

د. موضوعات خاص پرکاربرد

#

رفتار یکسان و عدم تبعیض

#
  1. ماده ۲ بند ۲ و ماده ۳ میثاق هرگونه تبعیض در اجرای حق مشارکت همگان در زندگی فرهنگی را بر مبنای نژاد، رنگ، جنسیت، زبان، عقاید سیاسی و غیره، خاستگاه اجتماعی یا اجتماعی، دارایی، نسب و دیگر وضعیت‌ها ممنوع می‌دارد.۲۰
#

۲۲. علی‌الخصوص، هیچ فردی نباید به دلیل تعلق داشتن یا نداشتن به یک جامعه یا گروه فرهنگی خاص و یا انجام یا عدم انجام یک فعالیت فرهنگی خاص، مورد تبعیض قرار گیرد. در همین راستا، هیچ‌کس نباید از دسترسی به فعالیت‌ها، کالاها و خدمات فرهنگی محروم بماند.

#
  1. کمیته بر این امر تأکید می‌نماید که رفع تبعیض در خصوص تضمین حق مشارکت در زندگی اجتماعی برای همگان، در بسیاری از موارد با منابع محدود و از طریق اتخاذ، اصلاح یا فسخ قوانین و یا از طریق تبلیغات و اطلاعات امکان‌پذیر می‌باشد.۲۱ گام نخست و مهم دولت‌های عضو در جهت رفع تبعیض مستقیم یا غیرمستقیم، درک وجود هویت‌های فرهنگی متفاوت فردی و جامعه در حوزه تحت اختیار ایشان می‌باشد. کمیته همچنین دولت‌های عضو را به اظهارنظر عمومی شماره ۳ (۱۹۹۰) در خصوص ماهیت دولت‌های عضو ارجاع داده که به‌موجب آن حتی در زمان محدودیت منابع نیز، افراد و گروه‌های آسیب‌پذیر و کمتر موردتوجه قرار گرفته باید از طریق اتخاذ برنامه‌های نسبتاً کم‌هزینه، تحت حمایت قرار گیرند.
#

۲۴. اتخاذ اقدامات ویژه موقتی با هدف نیل به برابری حقیقی، تبعیض محسوب نمی‌گردد مشروط به این‌که چنین اقداماتی منجر به حمایت نابرابر یا ایجاد نظام حمایتی دیگری برای برخی افراد یا گروه‌های خاص نگشته و این اقدامات پس از نیل به هدف موردنظر، ادامه پیدا نکنند.

#

ه. افراد و جوامعی که به حمایت ویژه نیاز دارند

#

۱. زنان

#
  1. حصول اطمینان از برابری حقوق زنان و مردان در برخورداری از حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، وظیفه مؤکد و سریع‌الاجرا دولت‌های عضو می‌باشد.۲۲ اجرای ماده ۳ میثاق در رابطه با ماده ۱۵ بند (الف) ۱، مستلزم مواردی از قبیل رفع موانع سازمانی و حقوقی و موانع شکل‌گرفته بر پایه اعمال منفی حاصله از رسوم و سنن که زنان را مشارکت کامل در زندگی فرهنگی، آموزشات و تحقیقات علمی باز می‌دارد، می‌باشد.۲۳
#

۲. کودکان

#
  1. کودکان به‌عنوان حاملین و منتقل‌کننده ارزش‌های فرهنگی از نسلی به نسل دیگر، نقش بسیار مهمی ایفا می‌نمایند. دولت‌های عضو باید با در نظر گرفتن حقوق و مسئولیت‌های والدین یا قیم، کلیه اقدامات لازم جهت ترغیب و رشد تمام توان کودکان در حیطه زندگی فرهنگی را صورت دهند. دولت‌های عضو، به‌ویژه، هنگام رسیدگی به تعهدات خود تحت میثاق و دیگر ابزارهای حقوق بشر در خصوص حق آموزش‌وپرورش و اهداف آن۲۴، می‌بایست در نظر داشته باشند هدف اصلی توسعه آموزشی، انتقال و غنی‌سازی ارزش‌های مشترک فرهنگی و اخلاقی بوده که فرد و جامعه، هویت و ارزش خود را در آن‌ها می‌یابد.۲۵ ازاین‌رو، آموزش‌وپرورش باید از دیدگاه فرهنگی مناسب بوده و دربرگیرنده آموزش‌های حقوق بشر باشد. به‌علاوه، آموزش‌وپرورش باید کودکان را قادر به رشد شخصیت و هویت فرهنگی خود و یادگیری و درک ارزش‌ها و فعالیت‌های فرهنگی جامعه خود و دیگر جوامع نماید.
#
  1. کمیته خواستار یادآوری این مهم می‌باشد که برنامه‌های آموزشی دولت‌های عضو باید ویژگی‌های فرهنگی ملی و اقلیت‌های نژادی، زبانی و دینی و همچنین افراد بومی را محترم شمارده و تاریخ، دانش، فناوری، ارزش‌های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی و آرمان‌های این افراد را در برنامه‌های آموزشی خود بگنجانند. چنین برنامه‌هایی باید در برنامه درسی مدارس، برای همگان و نه‌ فقط برای اقلیت‌ها و افراد بومی، گنجانده شود. دولت‌های عضو باید با در نظر گرفتن خواسته‌های جوامع و موازین بین‌المللی حقوق بشر در این زمینه، جهت حصول اطمینان از برگزاری برنامه‌های آموزشی اقلیت‌ها و افراد بومی به زبان ایشان، اقدام نموده و از هیچ تلاشی فروگذار نباشند.۲۶ برنامه‌های آموزشی باید دانش موردنیاز افراد جهت قادر ساختن ایشان به مشارکت تمام و کمال و برابر در جامعه خود و جامعه ملی را ارائه نماید.
#

۳. افراد سالخورده

#
  1. کمیته بر این باور است که دولت‌های عضو میثاق، ملزم به بذل‌توجه به اشاعه و حفظ حقوق فرهنگی افراد سالخورده می‌باشند. کمیته بر اهمیت نقشی که افراد سالخورده در اکثر جوامع، نظر به توانایی‌هایی خلاقانه، هنری و ذهنی خود و همچنین به‌عنوان انتقال‌دهنده اطلاعات، دانش، سنت و ارزش‌های فرهنگی ایفا می‌نمایند، تأکید می‌نماید. از این رو، کمیته با دعوت به شکل‌گیری برنامه‌هایی که افراد سالخورده را به‌عنوان معلمان و انتقال‌دهندگان دانش، فرهنگ و ارزش‌های معنوی نشان داده و تشویق دولت‌ها و سازمان‌های بین‌المللی به حمایت از برنامه‌هایی که هدف ایجاد دسترسی آسان‌تر افراد سالخورده به مؤسسات فرهنگی از جمله موزه‌ها، تئاترها، سالن‌های کنسرت و سینماها را دارد، بر اهمیت پیام ماده ۴۴ و ۴۸ برنامه اجرایی وین در خصوص سالخوردگی صحه می‌نهد.۲۷
#
  1. در همین راستا، کمیته دولت‌های عضو را ملزم می‌دارد پیشنهادات گنجانده‌شده در «اصول ملل متحد برای سالمندان» و به‌ویژه اصل هفتم که بیان می‌دارد افراد سالخورده باید در جامعه نقش داشته، در شکل‌گیری و اجرای سیاست‌هایی که مستقیماً بر سلامت آن‌ها تأثیرگذار بوده و همچنین در به اشتراک گذاردن دانش و مهارت‌ها با افراد جوان‌تر فعالیت مؤثر داشته باشند؛ و اصل شانزدهم که بیان می‌دارد افراد سالخورده باید به منابع آموزشی، فرهنگی، معنوی و تفریحی جامعه دسترسی داشته باشند، توجه نمایند.۲۸
#

۴. افراد دارای معلولیت

#
  1. ماده ۱۷ «قواعد استاندارد برابری برای معلولین» دولت‌ها را بر آن می‌دارد که از فرصت استفاده افراد معلول از توانایی خلاقانه، هنری و ذهنی خویش، نه‌تنها برای منافع خود فرد بلکه برای غنی‌سازی جامعه این افراد، چه در نواحی شهری و چه در نواحی روستایی اطمینان حاصل نموده و همچنین، دولت‌ها باید در دسترس بودن و فراهم بودن اماکن نمایشات و خدمات فرهنگی را ترویج دهند.۲۹
#
  1. دولت‌های عضو به‌منظور تسهیل مشارکت در زندگی فرهنگی برای افراد دارای ناتوانی باید مواردی از این دست را به رسمیت بشناسند: حق دسترسی این افراد به کالاهای فرهنگی، برنامه‌های تلویزیونی، فیلم‌ها، تئاتر و دیگر فعالیت‌های فرهنگی، به شکلی قابل‌دسترس؛ داشتن دسترسی به اماکنی که نمایشات یا خدمات فرهنگی در آنجا ارائه می‌گردد، من‌جمله تئاتر، موزه‌ها، سینما، کتابخانه، خدمات توریستی و تا سر حد امکان، به بناهای تاریخی و اماکنی که از دیدگاه فرهنگی ملی حائز اهمیت می‌باشند؛ درک هویت خاص فرهنگی و زبانی این افراد، من‌جمله زبان اشاره و فرهنگ ناشنوایان; تشویق و ترویج مشارکت این افراد تا سر حد ممکن، در فعالیت‌های تفریحی، ورزشی و اوقات فراغت.۳۰
#

۵. اقلیت‌ها

#
  1. کمیته بر این باور است ماده ۱۵ بند (الف) ۱ دربرگیرنده حق مشارکت اقلیت‌ها و افراد متعلق به این گروه‌ها در زندگی فرهنگی جامعه و همچنین حفظ، ترویج و توسعه فرهنگ خود می‌باشد.۳۱ این حق، شامل تعهد به رسمیت شناختن، محترم شماردن و حفظ فرهنگ اقلیت‌ها از سوی دولت‌های عضو، به‌عنوان یکی از اجزای اصلی هویت دولت عضو هست. در نتیجه، اقلیت‌ها نسبت به تنوع فرهنگی، سنت‌ها، رسوم، مذهب، نوع آموزش، زبان، رسانه جمعی (روزنامه، رادیو، تلویزیون، اینترنت) و سایر جوانب هویت و عضویت فرهنگی خود محق می‌باشند.
#

۳۳. اقلیت‌ها و همچنین افراد وابسته به اقلیت‌ها، نه‌تنها به داشتن هویت خود بلکه به رشد در تمامی زمینه‌های زندگی فرهنگی محق می‌باشند. هر برنامه‌ای که هدف ترویج تلفیق مؤثر اقلیت‌ها و افراد وابسته به اقلیت‌ها را در جامعه دولت عضو دارد باید بر مبنای شمولیت، مشارکت، عدم تبعیض و حفظ هویت متمایز فرهنگ اقلیت‌ها باشد.

#

۶. مهاجرین

#
  1. دولت‌های عضو باید به حفظ هویت فرهنگی مهاجرین و همچنین زبان، فولکلور (فرهنگ عامه) و حق این افراد به برگزاری مراسم فرهنگی، هنری و بین فرهنگی توجه نمایند. دولت‌های عضو نباید مهاجرین را از حفظ ارتباطات فرهنگی با کشور زادگاه خود بازدارند.۳۲
#

۳۵. از آنجایی‌که آموزش‌وپرورش ذاتاً با فرهنگ در ارتباط است، دولت‌های عضو باید اقداماتی اتخاذ نمایند که به‌موجب آن فرزندان مهاجرین، با حفظ اصل برابری، قادر به حضور در مراکز و برنامه‌های آموزشی تحت نظر دولت گردند.

#

۷. افراد بومی

#
  1. دولت‌های عضو باید اقداماتی اتخاذ نمایند که به‌موجب آن ارزش‌های زندگی فرهنگی در اجرای حق مشارکت در زندگی اجتماعی در نظر گرفته شود؛ این ارزش‌ها ممکن است کاملاً مشترک بوده و یا احتمال دارد تنها از سوی جوامع افراد بومی مورد بهره‌مندی قرار گیرد.۳۳ بُعد قدرتمند مشترک زندگی فرهنگی افراد بومی از وجود این افراد، سلامت و رشد کامل آن‌ها جدایی‌ناپذیر بوده و شامل حق زمین، حوزه‌های تحت اختیار و منابعی می‌گردد که این افراد از دیرزمان صاحب بوده، در اختیار داشته و یا به نحو دیگری به دست آورده‌اند.۳۴ به‌منظور پیشگیری از فروپاشی نحوه زندگی افراد بومی از طریق، به‌عنوان مثال، ابزارهای امرارمعاش، از بین رفتن منابع طبیعی و نهایتاً هویت فرهنگی ایشان، آن دسته از ارزش‌ها و حقوق فرهنگی افراد بومی که مرتبط با زمین‌های آبا و اجدادی و ارتباط این افراد با طبیعت می‌باشد باید مورداحترام و حمایت قرار گیرد. ۳۵ از این رو، دولت‌های عضو باید اقداماتی در خصوص به رسمیت شناخته شدن و حمایت از حقوق افراد بومی در خصوص مالکیت، توسعه، تسلط و استفاده از زمین‌ها، حوزه‌های تحت اختیار و منابع مشترک طایفه‌ای نموده و چنانچه این موارد بدون اجازه آگاهانه و آزادانه افراد بومی غصب یا استفاده‌شده، باید به ایشان بازگردانده شود.
#
  1. افراد بومی این حق را دارا می‌باشند که به‌صورت جمعی از تضمین محترم شمارده شدن حق خویش به حفظ، کنترل، حمایت و توسعه میراث فرهنگی، دانش سنتی و نمایشات فرهنگی سنتی، جوانب علوم خود، فناوری‌ها و فرهنگ‌ها، منابع انسانی و ژنتیک، دانش پزشکی، دانش مرتبط با گیاهان و حیوانات، سنت‌های شفاهی، ادبیات، طراحی، ورزش‌ها و بازی‌های سنتی و هنرهای اجرایی و بصری اطمینان حاصل نمایند.۳۶ دولت‌های عضو باید اصل رضایت آزادانه، آگاهانه و پیشین افراد بومی در کلیه مواردی که تحت پوشش حقوق این افراد می‌باشد را محترم شمارند.۳۷
#

۸. افرادی که در فقر زندگی می‌نمایند

#
  1. کمیته بر این امر واقف می‌باشد که هر فرد یا گروهی از افراد به‌طور ذاتی دارای توانگری فرهنگی بوده که ریشه در بشریت داشته و از این رو، می‌تواند سهمی عظیم در توسعه فرهنگ داشته باشد. بااین‌وجود، باید به این مهم توجه گردد که فقر، در عمل، توانایی به کار بستن حق مشارکت، داشتن دسترسی و سهیم بودن برابر در تمامی جوانب زندگی فرهنگی را برای افراد یا گروه‌ها محدود ساخته و علی‌الخصوص، بر امید افراد به آینده و توانایی ایشان به بهره‌مندی مؤثر از فرهنگ خویش را به‌شدت تحت‌الشعاع قرار می‌دهد. آنچه افرادی که در فقر زندگی می‌نمایند به‌طور مشترک در اعماق درون خود احساس می‌کنند، عدم قدرت بوده و این امر نتیجه موقعیت ایشان می‌باشد. آگاهی از حقوق بشر و به‌ویژه، حق مشارکت در زندگی فرهنگی برای همگان، می‌تواند به میزان چشمگیری افرادی که در فقر زندگی می‌نمایند را قدرتمند سازد.۳۸
#
  1. فرهنگ به‌عنوان محصولی اجتماعی باید بر پایه برابری، عدم تبعیض و مشارکت در دسترس همگان قرار گیرد؛ بنابراین، در اجرای تعهدات قانونی مذکور در ماده ۱۵ بند (الف) ۱ میثاق، دولت‌های عضو باید فوراً اقداماتی مؤثر در جهت تضمین حمایت مناسب و اجرای کامل حقوق افرادی که در فقر زندگی می‌نمایند و جوامع ایشان اتخاذ نموده تا از این طریق‌ آن‌ها را قادر به بهره‌مندی از مشارکت در زندگی فرهنگی نمایند. در همین راستا، کمیته دولت‌های عضو را به بیانیه خود در خصوص فقر و میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی ارجاع می‌دهد.۳۹
#

و. تنوع فرهنگی و حق مشارکت در زندگی فرهنگی

#
  1. حمایت از تنوع فرهنگی وظیفه‌ای اخلاقی بوده که جزئی لاینفک از احترام به عزت انسان هست. این امر دلالت بر حقوق بشر و آزادی‌های اساسی داشته و مستلزم اجرای کامل حقوق فرهنگی، من‌جمله حق مشارکت در زندگی فرهنگی می‌باشد.۴۰
#

۴۱. فرهنگ، مرز مشخصی ندارد. پدیده‌هایی از قبیل مهاجرت، تلفیق، شبیه‌سازی و جهانی‌سازی در زمانی که فرهنگ‌ها، گروه‌ها و افراد در حال تلاش برای بقای هویت خویش می‌باشند، موجب نزدیکی بیش از پیش آن‌ها گشته است.

#

۴۲. نظر به تأثیرات مثبت و منفی جهانی‌سازی، دولت‌های عضو ملزم به اقدام نمودن در جهت ممانعت از تأثیرات منفی بر حق مشارکت در زندگی فرهنگی به‌ویژه برای افراد و گروه‌های آسیب‌پذیر و کمتر موردتوجه قرار گرفته من‌جمله افرادی که در فقر زندگی می‌نمایند، می‌باشند. جهانی‌سازی نه‌تنها منجر به ایجاد یک فرهنگ جهانی واحد نگشته، بلکه نشان داده مفهوم فرهنگ دلالت بر وجود هم‌زمان فرهنگ‌های مختلف دارد.

#
  1. علاوه بر این، دولت‌های عضو باید در نظر داشته باشند فعالیت‌ها، کالاها و خدمات فرهنگی دارای ابعاد اقتصادی و فرهنگی بوده و آبستن هویت، ارزش‌ها و معنا می‌باشد. ارزش این موارد تنها به ارزش تجاری محدود نمی‌گردد.۴۱ نظر به ماده ۱۵ بند ۲ میثاق، دولت‌های عضو می‌بایست در جهت حمایت و ترویج تنوع نمودهای فرهنگی۴۲ گام برداشته و تمامی فرهنگ‌ها را قادر به نمود پیدا کردن و شناخته شدن گردانند. ۴۳ در این خصوص، باید به موازین حقوق بشر از جمله حق (داشتن) اطلاعات و (آزادی) بیان و لزوم حمایت از جریان آزاد اطلاعات کلامی یا تصویری توجه ویژه نمود. این گام‌ها همچنین می‌تواند با هدف ممانعت از کمرنگ شدن نشانه‌ها، اشارات و نمودهای یک فرهنگ خاص در نتیجه بازاریابی یا استثمار توسط رسانه جمعی، صورت پذیرد.
#

سوم. تعهدات دولت‌های عضو

#

الف. تعهدات قانونی عمومی

#
  1. میثاق این تعهد سریع‌الاجرا را بر عهده دولت‌های عضو می‌نهد که از اجرای فارغ از تبعیض حق مذکور در ماده ۱۵ بند (الف) ۱، به رسمیت شناختن فعالیت‌های فرهنگی و اجتناب از مداخله در بهره‌مندی و توسعه این موارد اطمینان حاصل نمایند.۴۴
#
  1. علی‌رغم طرح‌ریزی میثاق برای تحقق تدریجی حقوق مذکور در آن و شناخت موانع نشأت گرفته از محدودیت منابع، تعهد ویژه و مستدام برداشتن گام‌های قاطع و روشن در جهت اجرای کامل حق مشارکت همگان در زندگی فرهنگی بر عهده دولت‌های عضو هست.۴۵
#
  1. همانند سایر حقوق مذکور در میثاق، اقدامات واپس‌گرایانه در خصوص حق مشارکت در زندگی فرهنگی برای همگان مجاز نمی‌باشد. در نتیجه، در صورت انجام عامدانه چنین اقداماتی، دولت عضو ملزم به اثبات این امر می‌باشد که این اقدام پس از بررسی دقیق کلیه گزینه‌ها صورت گرفته و با در نظر گرفتن تمامی حقوق به رسمیت شناخته شده در میثاق، توجیه‌پذیر می‌باشد.۴۶
#
  1. نظر به ارتباط مابین حقوق مذکور در ماده ۱۵ میثاق (رجوع شود به بند ۲)، تحقق کامل حق مشارکت در زندگی فرهنگی برای همگان مستلزم اتخاذ اقدامات لازم جهت حفظ، توسعه و نشر علم و فرهنگ و همچنین محترم شماردن آزادی موردنیاز برای تحقیقات علمی و فعالیت‌های نوآورانه، مطابق با بندهای ۲ و ۳ ماده ۱۵، می‌باشد.۴۷
#

ب. تعهدات قانونی خاص

#
  1. حق مشارکت در زندگی فرهنگی برای همگان همانند دیگر حقوق تکریم گشته در میثاق، سه سطح از تعهد را برای دولت‌های عضو پدید می‌آورد: (الف) تعهد محترم شماردن (ب) تعهد حمایت (ج) تعهد اجرا. تعهد محترم شماردن دولت‌های عضو را ملزم به دوری جستن از مداخله مستقیم یا غیرمستقیم در بهره‌مندی از حق مشارکت در زندگی فرهنگی می‌نماید. تعهد حمایت دولت‌های عضو را ملزم می‌دارد از مداخله سوم شخص‌ها (عوامل خارجی) در حق مشارکت در زندگی فرهنگی ممانعت به عمل آورند؛ و در انتها، تعهد اجرا دولت‌های عضو را ملزم می‌دارد اقدامات قانون‌گذاری، اجرایی، قضایی، بودجه‌ای، تبلیغاتی و سایر را با هدف تحقق کامل حق پاس داشته شده در ماده ۱۵ بند (الف) ۱ میثاق، صورت دهند.۴۸
#
  1. تعهد محترم شماردن شامل اتخاذ اقداماتی با هدف محترم شماردن حق همگان، چه به صورت فردی و یا به همراه دیگران و یا درون یک جامعه یا گروه، در خصوص موارد زیر می‌باشد:(الف) انتخاب آزادانه هویت فرهنگی و تعلق یا عدم تعلق به یک جامعه و محترم شمارده شدن انتخاب افراد؛ این امر شامل حق عدم قرار گرفتن در معرض تبعیض بر پایه هویت فرهنگی، محرومیت یا شبیه‌سازی اجباری۴۹، و همچنین حق همگان به اظهار آزادانه هویت فرهنگی خود و انجام فعالیت‌های فرهنگی و در پیش گرفتن شیوه زندگی خویش می‌باشد. از این رو، دولت‌های عضو می‌بایست اطمینان حاصل نمایند قوانین آن‌ها، بهره‌مندی از این حقوق را به‌موجب تبعیض مستقیم یا غیرمستقیم، مخدوش نمی‌سازد.(ب) برخورداری از حق آزادی عقیده و آزادی بیان به زبان یا زبان¬های مورد انتخاب فرد و حق جستجو، دریافت و نشر هرگونه اطلاعات و نظرات در قالب‌های گوناگون، من‌جمله قالب هنری، فارغ از هرگونه حد و مرز۵۰؛ (ج) برخورداری از آزادی ابداع نمودن به‌صورت فردی، به همراه دیگران، یا درون یک جامعه یا گروه و این امر بدین معناست که دولت‌های عضو ملزم به متوقف نمودن سانسور فعالیت‌های فرهنگی در امور هنری و دیگر اَشکال تجلی فرد می‌باشند؛این تعهد در ارتباط نزدیک با وظیفه دولت‌های عضو، تحت ماده ۱۵ بند ۳ در خصوص «محترم شماردن آزادی‌های لازم در جهت انجام تحقیقات علمی و فعالیت‌های مبتکرانه» می‌باشد.(د) دسترسی به فرهنگ و میراث زبانی خویش و سایرین؛دولت‌های عضو، به‌ویژه، ملزم به محترم شماردن دسترسی آزادانه اقلیت‌ها به فرهنگ، میراث و دیگر نمودهای تجلی خویش و همچنین به کار بستن آزادانه هویت و فعالیت‌های فرهنگی خود می‌باشند. این امر شامل حق آموزش دیدن در خصوص فرهنگ شخص و همچنین فرهنگ سایرین می‌باشد. ۵۱ به‌علاوه، دولت‌های عضو ملزم به محترم شماردن حق افراد بومی به فرهنگ و میراث خویش بوده و موظف به حفظ و مستحکم ساختن ارتباط معنوی این افراد با سرزمین آبا و اجدادی خویش و دیگر منابع طبیعی که از گذشته به ایشان تعلق داشته، در اختیارشان بوده و یا مورداستفاده‌شان قرار گرفته و جزئی جداناپذیر از زندگی فرهنگی آن‌ها به شمار می‌رود، می‌باشند.(ه) مشارکت آزادانه، مؤثر، آگاهانه و فارغ از تبعیض در تصمیم‌گیری‌های مهم که می‌تواند بر نحوه زندگی افراد و یا حقوق مذکور در ماده ۱۵ بند (الف) ۱ تأثیرگذار باشد.
#
  1. در بسیاری از موارد، تعهدات محترم شماردن و حمایت از آزادی‌ها، میراث فرهنگی و تنوع فرهنگی در ارتباط با یکدیگر می‌باشند. ازاین‌رو، تعهد حمایت به معنای ملزم ساختن دولت‌ها به ممانعت ورزیدن از مداخله سوم شخص‌ها (عوامل خارجی) در اجرای حقوق مذکور در بند ۴۹ این اظهارنظر عمومی می‌باشد. به‌علاوه، دولت‌های عضو ملزم به رعایت موارد زیر می‌باشند:(الف) محترم شماردن و حمایت از میراث فرهنگی در تمامی اَشکال، در زمان جنگ و بلایای طبیعی؛میراث فرهنگی باید به‌عنوان نمودی از تجارب و آرمان‌های انسانی و به‌منظور برانگیختن ابتکار در تمامی انواع خود و ایجاد گفتگویی ناب بین فرهنگ‌ها، حفظ شده، توسعه‌یافته و به نسل‌های بعدی انتقال پیدا نماید. چنین تعهداتی شامل مراقبت، حفظ و مرمت مواردی از قبیل اماکن تاریخی، ابنیه تاریخی، آثار هنری و ادبی می‌باشد.۵۲ (ب) محترم شماردن و حمایت از میراث فرهنگی تمامی گروه‌ها و جوامع، به‌ویژه افراد و اقشار آسیب‌پذیر و کمتر موردتوجه قرارگرفته، در زمینه‌های توسعه اقتصادی و سیاست‌ها و برنامه‌های زیست‌محیطی؛تأثیرات منفی جهانی‌سازی، خصوصی‌سازی بیش از حد کالاها و خدمات فرهنگی و حذف نظارت دولت بر حق مشارکت در زندگی فرهنگی، نیازمند توجه ویژه می‌باشد.(ج) محترم شماردن و حمایت از دستاوردهای فرهنگی افراد بومی که شامل دانش باستانی، داروهای طبیعی، فولکلور (فرهنگ عامه)، آداب و رسوم و دیگر اَشکال تجلی فرد می‌باشد؛این امر شامل حمایت در برابر غصب غیرقانونی و ناعادلانه سرزمین، محدوده و منابع، توسط نهادهای دولت عضو، تشکیلات اقتصادی و شرکت‌های خصوصی و فراملی می‌باشد.(د) با در نظر گرفتن ماده‌های ۱۹ و ۲۰ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی و ماده ۴ کنوانسیون بین‌المللی رفع تمامی تبعیض‌های نژادی، ترویج و اجرای قوانینی که مانع از تبعیض بر مبنای تنوع فرهنگی و یا جانب‌داری از عداوت ملی، نژادی و یا مذهبی گشته که منجر به تبعیض، خصومت و خشونت می‌گردند.
#

۵۱. تعهد اجرا می‌تواند دارای زیرمجموعه‌های تعهد تسهیل‌، اشاعه و فراهم نمودن باشد.

#

۵۲. دولت‌های عضو، با هدف کمک به تحقق این حق و به‌موجب تعهد تسهیل حق همگان به مشارکت در زندگی فرهنگی، ملزم به‌صورت دادن اقدامات مثبت کثیری، از جمله اقدامات مالی که در زیر به آن‌ها پرداخته خواهد شد، می‌باشند:(الف) اتخاذ سیاست‌های حفظ و اشاعه تنوع فرهنگی و تسهیل دسترسی به یک بازه وسیع و غنی از نمودهای فرهنگی، از طریق، به عنوان مثال، اقداماتی که هدف تأسیس و حمایت از مؤسسات دولتی و زیرساخت‌های فرهنگی لازم به‌منظور اجرای چنین سیاست‌هایی را داشته باشد؛ و اقداماتی که هدف افزایش تنوع از طریق رسانه‌های دولتی، به زبان محلی و اقلیت‌ها را داشته باشد؛(ب) اتخاذ سیاست‌هایی که افراد متعلق به جوامع فرهنگی مختلف را قادر به مشارکت آزادانه و فارغ از تبعیض در فعالیت‌های فرهنگی خود و دیگر فرهنگ‌ها نموده و انتخاب آزادانه نحوه زندگی را برای این افراد ممکن سازد؛(ج) ترویج اجرای حق انجمن برای اقلیت‌های زبانی و فرهنگی، به‌منظور توسعه حقوق فرهنگی و زبانی ایشان؛(د) اعطای کمک مالی یا غیره به هنرمندان، سازمان‌های دولتی یا خصوصی، من‌جمله آکادمی‌های علمی و انجمن‌های فرهنگی، اتحادیه‌های بازرگانی و سایر افراد و مؤسسات فعال در زمینه‌های علمی و مبتکرانه؛(ه) تشویق دانشمندان، هنرمندان و غیره، به مشارکت در فعالیت‌های تحقیقاتی بین‌المللی علمی و فرهنگی، از جمله سمپوزیوم‌ها، کنفرانس‌ها، سمینارها و کارگاه‌های آموزشی؛(و) انجام اقدامات و برنامه‌های مناسب جهت حمایت از اقلیت‌ها و دیگر جوامع، از جمله جوامع مهاجرین، در راستای تلاش ایشان به بقای فرهنگ خویش؛(ز) انجام اقدامات مقتضی جهت اصلاح تبعیضات ساختاری، به‌منظور حصول اطمینان از این امر که بازنمود ناکافی افراد متعلق به برخی جوامع خاص در زندگی اجتماعی، تأثیر منفی بر حق مشارکت در زندگی فرهنگی نداشته باشد؛(ح) انجام اقدامات مقتضی به‌منظور برقراری شرایطی که منجر به ایجاد ارتباطات سازنده بین فرهنگی مابین افراد و گروه‌ها، بر پایه احترام دوجانبه، درک و شکیبایی، گردد؛(ط) انجام اقدامات مقتضی در خصوص برگزاری جنبش‌های تبلیغاتی عمومی از طریق رسانه‌های جمعی، مؤسسات آموزشی و دیگر منابع موجود، به رویکرد برچیدن هرگونه تعصب علیه افراد و جوامع بر اساس هویت فرهنگی ایشان.

#

۵۳. تعهد اشاعه، دولت‌های عضو را ملزم می‌دارد از آگاهی عمومی و آموزش مناسب در خصوص حق مشارکت در زندگی فرهنگی، به‌ویژه در مناطق روستایی و محروم و یا در رابطه با برخی شرایط خاص، از جمله اقلیت‌ها و افراد بومی، اطمینان حاصل نمایند. این امر شامل آموزش و افزایش آگاهی در خصوص محترم شماردن میراث فرهنگی و تنوع فرهنگی می‌باشد.

#

۵۴. تعهد اجرا دولت‌های عضو را ملزم می‌دارد در زمانی که افراد یا جوامع به دلایلی فراتر از کنترل خویش و با ابزاری که در اختیار دارند، قادر به محقق ساختن این حق نباشند، هر آنچه برای اجرای حق مشارکت در زندگی فرهنگی لازم می‌باشد را فراهم نمایند. این سطح از تعهد شامل مواردی از این دست می‌باشد:(الف) تصویب قوانین موردنیاز و ایجاد مکانیزم‌های مؤثر که افراد را چه به‌صورت فردی، چه به همراه دیگران و یا در یک جامعه یا گروه، قادر به مشارکت حقیقی در روندهای تصمیم‌گیری، طلب حمایت از حق خویش به مشارکت در زندگی فرهنگی و طلب و دریافت غرامت در صورت نقض حقوق خویش، نماید؛(ب) رایزنی با افراد ذینفع و وارد کردن آموزشات فرهنگی در تمامی سطوح در برنامه درسی مدارس، از جمله تاریخ، ادبیات، موسیقی، تاریخ دیگر ملل؛(ج) دسترسی تضمین شده و فارغ از تبعیض مالی یا غیره همگان به موزه‌ها، کتابخانه‌ها، سینماها، تئاترها و همچنین فعالیت‌ها، خدمات و مراسم فرهنگی.

#

ج. تعهدات پایه

#

۵۵. کمیته در اظهارنظر عمومی شماره ۳ (۱۹۹۰) بر این امر تأکید نمود دولت‌های عضو، در کمترین حالت ممکن، این تعهد اساسی را دارند که از بهره‌مندی از حداقل میزان ضروری هر یک از حقوق میثاق اطمینان حاصل نمایند. از این رو، مطابق با میثاق و دیگر اسناد بین‌المللی مرتبط با حقوق بشر و حمایت از تنوع فرهنگی، کمیته بر این باور است که ماده ۱۵ بند (الف) ۱ میثاق، دست‌کم شامل تعهد ایجاد و اشاعه محیطی می‌باشد که افراد، به‌صورت فردی یا در ارتباط با دیگران و یا درون یک جامعه یا گروه، بتوانند در آن در زندگی فرهنگی منتخب خود مشارکت نمایند و این امر مبتنی بر تعهدات پایه مقتضی و سریع‌الاجرای زیر می‌باشد:

(الف) انجام اقدامات قانون‌گذاری و هرگونه اقدام دیگر به‌منظور تضمین برابری و عدم تبعیض در بهره‌مندی از حق مشارکت در زندگی فرهنگی برای همگان؛

(ب) محترم شماردن حق افراد به تعلق داشتن یا عدم تعلق به یک یا چندین جامعه و حق تغییر انتخاب خویش؛

(ج) محترم شماردن و حمایت از حق همگان به پرداختن به فعالیت‌های فرهنگی خویش در حین محترم شماردن حقوق بشر که این امر شامل محترم شماردن آزادی افکار، عقیده و دین؛ آزادی بیان؛ آزادی فرد به استفاده از زبان منتخب خویش؛ آزادی انجمن و اجتماعات صلح‌آمیز؛ و آزادی انتخاب و تأسیس مؤسسات آموزشی؛

(د) از میان برداشتن فارغ از تبعیض و فراغ از حدود و مرز هرگونه سد یا مانع که از دسترسی فرد به فرهنگ خویش یا دیگر فرهنگ‌ها جلوگیری نموده و یا آن را محدود سازد؛

(ه) مجاز نمودن و تشویق افراد متعلق به گروه‌های اقلیت‌ها، افراد بومی و یا دیگر جوامع به مشارکت در طرح‌ریزی و اجرای قوانین و سیاست‌هایی که آن‌ها را متأثر می‌سازد. دولت‌های عضو می‌بایست رضایت پیشین آزادانه و آگاهانه ایشان را به‌ویژه در مواردی که حفاظت از منابع فرهنگی این افراد، علی‌الخصوص موارد مرتبط با نحوه زندگی و نمودهای فرهنگی در معرض خطر می‌باشد، جلب نمایند.

#

د. تعهدات بین‌المللی

#

۵۶. کمیته در اظهارنظر عمومی شماره ۳ (۱۹۹۰) توجهات را به تعهد دولت‌های عضو به اقدام انفرادی و یا از طریق مساعدت و همکاری بین‌المللی، به‌ویژه همکاری اقتصادی و فنی، در جهت نیل به تحقق کامل حقوق به رسمیت شناخته‌شده در میثاق، جلب می‌نماید. نظر به ماده ۵۶ منشور ملل متحد و اصول ویژه میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی (ماده ۲ بند ۱ و ماده‌های ۱۵ و ۲۳)، دولت‌های عضو می‌بایست نقش اساسی همکاری بین‌المللی در نیل به حقوق آورده شده در میثاق، از جمله حق مشارکت در زندگی فرهنگی برای همگان را به رسمیت شناخته، ترویج داده و باید به انجام اقدامات مشترک و جداگانه در این راستا متعهد باشند.

#
  1. دولت‌های عضو می‌بایست در زمان مقتضی، از طریق توافقات بین‌المللی از بذل‌توجه کافی به تحقق حق مشارکت در زندگی فرهنگی برای همگان اطمینان حاصل نمایند.۵۳
#
  1. کمیته خاطر نشان می‌سازد همکاری بین‌المللی جهت توسعه و در نتیجه، تحقق حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، من‌جمله حق مشارکت در زندگی فرهنگی، وظیفه دولت‌های عضو به‌ویژه دولت‌هایی که در جایگاه کمک‌رسانی قرار دارند، هست. این وظیفه، مطابق با ماده‌های ۵۵ و ۵۶ منشور ملل متحد و همچنین، ماده ۲ بند ۱ و ماده‌های ۱۵ و ۲۳ می‌باشد.۵۴
#
  1. در مباحثات با مؤسسات مالی بین‌المللی و در امر منعقد نمودن توافقات دوجانبه، دولت‌های عضو می‌بایست از عدم مخدوش شدن بهره‌مندی از حقوق مذکور در ماده ۱۵ بند (الف) ۱ میثاق، اطمینان حاصل نمایند. به عنوان مثال، استراتژی‌ها، برنامه و سیاست‌های اتخاذ گشته توسط دولت‌های عضو تحت برنامه‌های تعدیل ساختاری نباید با تعهدات پایه مرتبط با حق همگان، علی‌الخصوص افراد و اقشار آسیب‌دیده و کمتر مورد توجه قرار گرفته، به مشارکت در زندگی فرهنگی، مداخله‌ای داشته باشد.۵۵
#

چهارم. تخلفات

#

۶۰. دولت‌های عضو به‌منظور نمایش تبعیت از تعهدات عمومی و ویژه ملزم به اثبات این امر می‌باشند که اقدامات مناسب در خصوص تضمین محترم شماردن و حمایت از آزادی‌های فرهنگی و همچنین گام‌های لازم در جهت تحقق کامل حق مشارکت در زندگی فرهنگی برای همگان، با بهره‌گیری از تمامی منابع در اختیار دولت‌ها، صورت گرفته است. به‌علاوه، دولت‌های عضو باید تضمین بهره‌مندی برابر و فارغ از تبعیض زنان و مردان از این حق را اثبات نمایند.

#

۶۱. کمیته در بررسی اطاعت از تعهدات اقدام نمودن، به این موارد توجه دارد: متعارف و متناسب بودن اجرا در خصوص حصول حقوق مربوطه؛ تبعیت از حقوق بشر و اصول دموکراسی؛ امکان داشتن چارچوبی جهت نظارت و پاسخگویی.

#

۶۲. تخلفات می‌تواند از طریق عملکرد مستقیم دولت‌های عضو و یا دیگر نهادها و مؤسسات، به‌ویژه در بخش خصوصی که به میزان کافی تحت نظارت دولت‌های عضو نیستند صورت پذیرد. بسیاری از تخلفات مشارکت در زندگی فرهنگی زمانی رخ می‌دهد که دولت‌های عضو از دسترسی افراد و جوامع را به زندگی فرهنگی، فعالیت‌ها، کالاها و خدمات فرهنگی ممانعت به عمل می‌آورند.

#

۶۳. همچنین، تخلفات از ماده ۱۵ بند (الف) ۱ ممکن است از طریق اهمال دولت‌های عضو یا عدم انجام اقدامات لازم جهت تبعیت از تعهدات قانونی، صورت پذیرد. تخلفات اهمال شامل این موارد می‌گردد: عدم انجام اقدامات مناسب جهت نیل به تحقق کامل حق مشارکت در زندگی اجتماعی برای همگان؛ عدم اجرای قوانین مربوطه و یا عدم فراهم نمودن ترمیمات اجرایی یا قضایی به‌منظور قادر ساختن افراد به بهره‌مندی کامل از حق مشارکت در زندگی فرهنگی.

#

۶۴. همچنین، تخلف زمانی صورت می‌پذیرد که دولت عضو از مبارزه با اَعمال آسیب‌رسان به افراد یا گروه‌ها باز بماند. چنین اَعمال آسیب‌رسانی که ممکن است مرتبط با رسوم و سنن باشد – از جمله ناقص نمودن آلت تناسلی زنان و یا جادوگری – موانعی بر سر راه اجرای کامل حق تکریم گشته در ماده 15 بند (الف) ۱ توسط افراد متأثر می‌گردد.

#

۶۵. هرگونه عمل عامدانه واپس‌گرایانه در خصوص مشارکت در زندگی فرهنگی مستلزم بررسی بسیار دقیق بوده و با در نظر گرفتن کلیت حقوق مذکور در میثاق و همچنین بهره‌گیری کامل از منابع موجود، باید توجیه‌پذیر باشد.

#

پنجم. اجرا در سطح ملی

#

الف. قوانین، استراتژی‌ها و سیاست‌ها

#

۶۶. با وجود داشتن اختیار در برگزیدن اقدامات مناسب جهت تحقق کامل این حق، دولت‌های عضو باید در اسرع وقت آن دسته اقداماتی را صورت دهند که متضمن دسترسی فارغ از تبعیض همگان به زندگی فرهنگی باشد.

#

۶۷. دولت‌های عضو باید بدون اتلاف وقت اقدامات لازم جهت تضمین بی‌درنگ تعهدات پایه (رجوع شود به بند ۵۶ این اظهارنظر عمومی) را صورت دهند. بسیاری از این اقدامات، از جمله اقداماتی که هدف تضمین قانونی عدم تبعیض را دارد، الزاماً نیازمند منابع مالی نمی‌باشد. با این وجود، برخی اقدامات ضروری جهت تضمین اجرای تعهدات پایه ممکن است مستلزم منابع باشد. چنین اقداماتی منفعل نبوده و دولت‌های عضو ملزم به پیشروی تدریجی در جهت تحقق کامل حقوق به رسمیت شناخته شده در میثاق و نظر به موضوع اظهارنظر عمومی حاضر، حق تکریم گشته در ماده ۱۵ بند (الف) ۱ می‌باشند.

#

۶۸. کمیته دولت‌های عضو را به بهره‌گیری تمام و کمال از منابع فرهنگی ارزشمندی که هر جامعه‌ای در اختیار دارد، تشویق نموده از دولت‌ها می‌خواهد این منابع را در دسترس همگان، به‌ویژه افراد و اقشار آسیب‌پذیر و کمتر موردتوجه قرار گرفته قرار داده تا از این طریق از دسترسی مؤثر همگان به زندگی فرهنگی اطمینان حاصل گردد.

#

۶۹. کمیته بر این مهم تأکید می‌نماید که توانمندسازی فرهنگی جمعی که از حق مشارکت در زندگی فرهنگی برای همگان نشأت می‌گیرد، ابزاری جهت کاهش نابرابری‌ها بوده و می‌تواند منجر به بهره‌مندی برابر همگان از ارزش‌های فرهنگ، در جامعه‌ای دمکراتیک، گردد.

#

۷۰. دولت‌های عضو در اجرای حق تکریم گشته در ماده ۱۵ بند (الف) ۱ میثاق، می‌بایست فراتر از جوانب مادی (از جمله موزه‌ها، کتابخانه‌ها، تئاترها، سینماها، ابنیه و اماکن تاریخی) عمل کرده و سیاست‌ها، برنامه‌ها و اقداماتی خلاقانه و پویا صورت داده تا از این طریق دسترسی مؤثر همه افراد به کالاهای فرهنگی انتزاعی (از جمله زبان، دانش و سنن) ترویج داده شود.

#

ب. شاخص‌ها و معیارها

#

۷۱. دولت‌های عضو در سیاست‌ها و استراتژی‌های ملی خود می‌بایست شاخص‌ها و معیارهای مناسبی، از جمله آمار تفکیک شده و بازه‌های زمانی را معرفی نموده تا از این طریق اجرای مؤثر حق همگان به مشارکت در زندگی فرهنگی صورت گرفته و همچنین میزان تحقق کامل این حق مورد بررسی قرار گیرد.

#

ج. ترمیمات و پاسخگویی

#

ششم. تعهدات عواملی غیر از دولت‌های عضو

#

۷۳. با وجود این که تبعیت از میثاق در اصل تنها به عهده دولت‌های عضو می‌باشد، اما کلیه اعضای جامعه مدنی – افراد، گروه‌ها، جوامع، اقلیت‌ها، افراد بومی، نهادهای مذهبی، سازمان‌های خصوصی، جامعه بازرگانی و مدنی – در برابر اجرای مؤثر حق مشارکت در زندگی فرهنگی برای همگان، مسئول می‌باشند. دولت‌های عضو می‌بایست با رویکرد محترم شماردن این حق، بر مسئولیتی که بر عهده بخش بازرگانی و دیگر عوامل غیر عضو می‌باشد، نظارت نمایند.

#

۷۴. جوامع و انجمن‌های فرهنگی نقش به سزایی در اشاعه حق مشارکت در زندگی فرهنگی برای همگان، در سطح منطقه و ملی و در همکاری با دولت‌های عضو در اجرای تعهدات محوله تحت ماده ۱۵ بند (الف) ۱ ایفا می‌نمایند.

#

۷۵. کمیته یادآور می‌شود دولت‌های عضو به‌عنوان اعضای سازمان‌های بین‌المللی از جمله سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو)، سازمان جهانی مالکیت معنوی (وایپو)، سازمان جهانی کار، یا سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو)، سازمان جهانی بهداشت و سازمان تجارت جهانی، موظف به اتخاذ کلیه اقدامات ممکن جهت تضمین هم‌راستایی سیاست‌ها و تصمیمات این سازمان‌ها در حیطه فرهنگ و موارد مربوطه با تعهدات محوله از سوی میثاق، به‌ویژه تعهدات مذکور در ماده ۱۵، ماده ۲ بند ۱ و ماده‌های ۲۲ و ۲۳ در خصوص همکاری و مساعدت بین‌المللی، می‌باشند.

#

۷۶. سازمان‌ها و آژانس‌های تخصصی ملل متحد می‌بایست در زمینه تخصص خود و مطابق با ماده‌های ۲۲ و ۲۳ میثاق، به‌منظور سهیم بودن در اجرای تدریجی ماده ۱۵ بند (الف) ۱، اقدامات بین‌المللی اتخاذ نمایند. از یونسکو، وایپو، سازمان جهانی کار، فائو، سازمان جهانی بهداشت و دیگر آژانس‌های مربوطه، صندوق‌ها و برنامه‌های ملل متحد درخواست می‌گردد بر تلاش خود بر توجه به اصول و تعهدات حقوق بشر در فعالیت‌های مرتبط با حق مشارکت در زندگی فرهنگی برای همگان، در مشارکت با کمیساریای عالی حقوق بشر ملل متحد، بیافزایند.

#

پی‌نوشت‌ها

#

۱. کنوانسیون بین‌المللی رفع همه اشکال تبعیض نژادی، ماده ۵ (ه)(۶). ۲. کنوانسیون رفع همه اشکال تبعیض علیه زنان، ماده ۱۳ (ج). ۳. کنوانسیون حقوق کودک، ماده ۳۱، پاراگراف ۲. ۴. کنوانسیون بین‌المللی حمایت از حقوق کارگران مهاجر و خانواده‌های آن‌ها، ماده ۴۳، پاراگراف ۱(ز). ۵. کنوانسیون حقوق افراد دارای معلولیت، ماده ۳۰، پاراگراف ۱. ۶. به‌ویژه میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی، ماده‌های ۱۷، ۱۸، ۱۹، ۲۱ و ۲۲. ۷. میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی، ماده ۲۷. ۸. اعلامیه حقوق اقلیت‌های ملی، قومی، مذهبی و زبانی، ماده ۲، پاراگراف‌های ۱ و ۲. همچنین چارچوب کنوانسیون حمایت از اقلیت‌های ملی (شورای اروپا، ETS No. 157)، ماده ۱۵ را ببینید. ۹. اعلامیه سازمان ملل در مورد حقوق افراد بومی، به‌ویژه ماده‌های ۵، ۸ و ۱۰-۱۳. همچنین کنوانسیون سازمان بین المللی کار، شماره ۱۶۹، درباره مردم بومی و قومی در کشورهای مستقل، به‌ویژه ماده‌های ۲، ۵، ۷، ۸ و ۱۳-۱۵ را ببینید. ۱۰. اعلامیه حق توسعه (قطعنامه ۱۲۸/۴۱ مجمع عمومی)، ماده ۱. در اظهارنظر عمومی شماره ۴، پاراگراف ۹، کمیته در نظر می‌گیرد که حقوق نمی‌تواند مجزا از حقوق بشر مندرج در دو میثاق بین‌المللی و ابزارهای دیگر بین‌المللی بررسی شود. ۱۱ . تعریف «مؤلف» را در اظهارنظر عمومی شماره ۱ (۲۰۰۵)، پاراگراف ۷ و ۸ ببینید. ۱۲. فرهنگ، (الف) «مجموعه‌ای از ویژگی‌های معنوی، مادی، فکری و احساسی یک جامعه یا یک گروه اجتماعی است که علاوه بر هنر و ادبیات، شیوه زندگی، شیوه زندگی باهم، نظام ارزش، سنت‌ها و اعتقادات را در بر می‌گیرد» (اعلامیه جهانی یونسکو در مورد تنوع فرهنگی، پنجمین پاراگراف مقدمه)؛ (ب) «در اصل خود، یک پدیده اجتماعی ناشی به هم پیوستن و همکاری افراد در فعالیت‌های خلاقانه است [و] محدود به دسترسی به آثار هنری و حقوق بشر نیست، بلکه در عین حال، کسب دانش، تقاضا برای یک زندگی و نیاز به برقراری ارتباط است»(توصیه یونسکو به مشارکت مردم در زندگی فرهنگی و سهم آن‌ها ،۱۹۷۶، توصیه نایروبی، پاراگراف ۵ مقدمه (الف) و (ج))؛ (ج) «شامل ارزش‌ها، باورها، اعتقادات، زبان‌ها، دانش و هنر، سنت‌ها، نهادها و شیوه‌های زندگی است که از طریق آن یک فرد یا یک گروه ، بشریت و معانی را که به وجود و پیشرفت خود می‌دهند، بیان می‌کنند» اعلامیه فرایبورگ در مورد حقوق فرهنگی، ماده ۲ (الف) (تعاریف)؛ (د) «مجموع فعالیت‌های مادی و معنوی یک گروه اجتماعی خاص که آن را از دیگر گروه‌های مشابه متمایز می‌کند [و] یک نظام ارزش‌ها و نمادها و همچنین مجموعه‌ای از شیوه‌هایی که یک گروه خاص فرهنگی در طی زمان بازتولید می‌کند و نشانه‌ها و معانی لازم برای رفتار و روابط اجتماعی در زندگی روزمره را برای افراد فراهم می‌کند.»(ردلفو استوانهگن،« حقوق فرهنگی: چشم‌انداز علوم اجتماعی »، در H. Niec (تألیف)، حقوق فرهنگی و اشتباهات: مجموعه‌ای از مقالات در مراسم بزرگداشت پنجاهمین سالگرد اعلامیه جهانی حقوق بشر، پاریس و لستر، انتشارات یونسکو و موسسه هنر و حقوق). ۱۳. اظهارنظر عمومی شماره ۱۵ (۲۰۰۲)، پاراگراف‌های ۶ و ۱۱. ۱۴. اعلامیه جهانی یونسکو در مورد تنوع فرهنگی ، ماده ۵. همچنین اعلامیه حقوق فرهنگی فرایبورگ، ماده ۷ را ببینید. ۱۵. اظهارنظر عمومی شماره ۲۰ (۲۰۰۹) را ببینید. ۱۶. بیانیه‌ی فرایبورگ در مورد حقوق فرهنگی، ماده ۱ (ه). ۱۷. اعلامیه و برنامه‌ی عمل وین ، پاراگراف ۵. ۱۸. اعلامیه جهانی تنوع فرهنگی، ماده ۴. ۱۹. میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، ماده ۵، پاراگراف ۱. ۲۰. اظهارنظر عمومی شماره ۲۰ (۲۰۰۹) را ببینید. ۲۱ . اظهارنظر عمومی شماره ۳ (۱۹۹۰) را ببینید؛ بیانیه‌ی کمیته: ارزیابی تعهد به انجام اقدامات تا «حداکثر منابع موجود» تحت یک پروتکل اختیاری میثاق (E/C.12/2007/1) را ببینید. ۲۲. اظهارنظر عمومی شماره ۱۶ (۲۰۰۵)، پاراگراف ۱۶. ۲۳. همان، پاراگراف ۳۱. ۲۴. به‌ویژه‌ ماده‌های ۲۸ و ۲۹ کنوانسیون حقوق کودک. ۲۵. اعلامیه جهانی درباره آموزش برای همه: برآوردن نیازهای اولیه‌ی آموزش، ماده ۳-۱. ۲۶. به‌ویژه اعلامیه حقوق اقلیت‌های ملی، قومی، مذهبی و زبانی، اعلامیه حقوق مردم بومی و کنوانسیون سازمان بین المللی کار در مورد مردم بومی و قومی در کشورهای مستقل (کنوانسیون شماره ۱۶۹). ۲۷. اظهارنظر عمومی شماره ۶ (۱۹۹۵)، پاراگراف‌های ۳۸ و ۴۰. ۲۸. اظهارنظر عمومی شماره ۶ (۱۹۹۵)، پاراگراف ۳۹. ۲۹. قطعنامه ۹۶/ ۴۸ مجمع عمومی ، ضمیمه. ۳۰. کنوانسیون حقوق افراد دارای معلولیت، ماده ۳۰. ۳۱ . میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی، ماده ۲۷؛ اعلامیه حقوق اقلیت‌های ملی، قومی، مذهبی و زبانی، پاراگراف ۱ (۱). ۳۲ . کنوانسیون بین‌المللی حمایت از حقوق همه کارگران مهاجر و اعضای خانواده‌های آن‌ها، ماده ۳۱. ۳۳ . اعلامیه حقوق افراد بومی، ماده ۱ را ببینید. همچنین کنوانسیون سازمان بین المللی کار درباره مردم بومی و اقوام در کشورهای مستقل (کنوانسیون شماره ۱۶۹)، ماده ۱، پاراگراف ۲ را ببینید. ۳۴. اعلامیه سازمان ملل درباره حقوق مردم بومی، ماده ۲۶ (الف). ۳۵. کنوانسیون شماره ۱۶۹، ماده ۱۳-۱۶. همچنین اعلامیه سازمان ملل درباره حقوق مردم بومی، ماده‌های ۲۰ و ۳۳ را ببینید. ۳۶.کنوانسیون شماره ۱۶۹ سازمان بین المللی کار، ماده‌های ۵ و ۳۱. همچنین اعلامیه حقوق مردم بومی سازمان ملل، ماده‌های ۱۱-۱۳ را ببینید. ۳۷ .کنوانسیون شماره ۱۶۹ سازمان بین المللی کار، ماده ۶ (الف). همچنین اعلامیه حقوق مردم بومی سازمان ملل، ماده ۱۹ را ببینید. ۳۸. E/C.12/2001/10، پاراگراف ۵ را ببینید. ۳۹. همان، پاراگراف ۱۴. ۴۰ . اعلامیه جهانی تنوع فرهنگی، ماده‌های ۴ و ۵ را ببینید. ۴۱. کنوانسیون حمایت و ترویج تنوع در بیان فرهنگی یونسکو، مقدمه، پاراگراف ۱۸. همچنین اعلامیه جهانی تنوع فرهنگی، ماده ۸ را ببینید. ۴۲. کنوانسیون حمایت و ترویج تنوع در بیان فرهنگی یونسکو، ماده ۴-۵ ۴۳. اعلامیه جهانی تنوع فرهنگی، ماده ۶ را ببینید. ۴۴ . اظهارنظر عمومی شماره ۲۰ (۲۰۰۹) را ببینید. ۴۵. اظهارنظر عمومی شماره ۳ (۱۹۹۰)، پاراگراف ۹، شماره ۱۳ (۱۹۹۹) پاراگراف ۴۴، شماره ۱۴ (۲۰۰۰) پاراگراف ۳۱، شماره ۱۷ (۲۰۰۵) پاراگراف ۲۷ و شماره ۱۸ (۲۰۰۵) پاراگراف ۲۱ را ببینید. ۴۶. اظهارنظر عمومی شماره ۳ (۱۹۹۰) پاراگراف ۹، شماره ۱۳ (۱۹۹۹) پاراگراف ۴۵، شماره ۱۴ (۲۰۰۰) پاراگراف ۳۲، شماره ۱۷ (۲۰۰۵) پاراگراف ۲۷ و شماره ۱۸ (۲۰۰۵) پاراگراف ۲۱ را ببینید. ۴۷ . اظهارنظر عمومی شماره ۱۳ (۱۹۹۹) پاراگراف ۴۶ و ۴۷، شماره ۱۴ (۲۰۰۰) پاراگراف ۳۳، شماره ۱۴ (۲۰۰۰) پاراگراف ۳۳، شماره ۱۷ (۲۰۰۵) پاراگراف ۲۸ و شماره ۱۸ (۲۰۰۵) پاراگراف ۲۲ را ببینید. ۴۸ . اظهارنظر عمومی شماره ۱۳ (۱۹۹۰)، پاراگراف ۴۶ و ۴۷، شماره ۱۴ (۲۰۰۰)، پاراگراف ۳۳، شماره ۱۷ (۲۰۰۵) پاراگراف ۲۸ و شماره ۱۸ (۲۰۰۵) پاراگراف ۲۲ را ببینید. همچنین قواعد لیمبورگ درباره اجرای میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، پاراگراف ۶ را ببینید. ۴۹ . کنوانسیون بین‌المللی حمایت از حقوق همه کارگران مهاجر و اعضای خانواده‌های آن‌ها، ماده ۳۱. ۵۰ .اعلامیه جهانی تنوع فرهنگی، پاراگراف ۸. ۵۱ .اعلامیه فرایبورگ درباره حقوق فرهنگی، ماده ۶ (ب) و ۷ (ب). ۵۲ . اعلامیه جهانی تنوع فرهنگی، ماده ۷. ۵۳ .اظهارنظر عمومی شماره ۱۸ (۲۰۰۵)، پاراگراف ۲۹ را ببینید. ۵۴ .اظهارنظر عمومی شماره ۳ (۱۹۹۰) پاراگراف ۱۴. همچنین اظهارنظر عمومی شماره ۱۸ (۲۰۰۵)، پاراگراف ۳۷ را ببینید. ۵۵. اظهارنظر عمومی شماره ۱۸ (۲۰۰۵)، پاراگراف ۳۰ را ببینید.